مسئله سلاح هسته‌ای برای ایران، صرفاً یک انتخاب نظامی نیست؛ بلکه به تعریف ما از قدرت، امنیت و جایگاه کشور در نظم آینده جهان بازمی‌گردد. برای تصمیم‌گیری درباره این مسئله باید تجربه تاریخی قدرتهای هسته‌ای و نسبت میان بازدارندگی نظامی، مقاومت اجتماعی و استقلال سیاسی را بررسی کنیم. پرسش اصلی این است: آیا برای قدرتمند بودن، ناچاریم قواعد نظم هسته‌ای موجود را بپذیریم؟
برای نوشتن نظر وارد شوید.
هنوز نظری نوشته نشده است.
مسئله سلاح هسته‌ای برای ایران، صرفاً یک انتخاب نظامی نیست؛ بلکه به تعریف ما از قدرت، امنیت و جایگاه کشور در نظم آینده جهان بازمی‌گردد. برای تصمیم‌گیری درباره این مسئله باید تجربه تاریخی قدرتهای هسته‌ای و نسبت میان بازدارندگی نظامی، مقاومت اجتماعی و استقلال سیاسی را بررسی کنیم. پرسش اصلی این است: آیا برای قدرتمند بودن، ناچاریم قواعد نظم هسته‌ای موجود را بپذیریم؟
پس از جنگ جهانی دوم، سلاح هسته‌ای به یکی از مهم‌ترین معیارهای قدرت در نظام بین‌الملل تبدیل شد. آمریکا با استفاده از بمب اتمی علیه هیروشیما و ناکازاکی در سال ۱۹۴۵، قدرت نظامی خود را به جهان نمایش داد و پیام روشنی به رقیبان راهبردی خود فرستاد. از آن پس، برخورداری از سلاح هسته‌ای برای بسیاری از کشورها به ابزاری برای افزایش قدرت نظامی، ارتقای جایگاه بین‌المللی و تأثیرگذاری بر معادلات جهانی تبدیل شد.
در واقع، یکی از نتایج این اتفاق، شکل‌گیری نظمی بود که در آن قدرت بیش از هر چیز با توان نظامی و قابلیت تخریب تعریف می‌شد. در این منطق، برای منصرف کردن دشمن از تهاجم، باید ابزار نظامی قدرتمندتری در اختیار داشت. رهبر انقلاب در تبیین این منطق می‌فرمایند:
«در دنیای مادی برای این‌كه بتوانند دشمن را از تهاجم به خود منصرف كنند، نیروی نظامی را تقویت می‌كنند.
آن روزی كه ابرقدرت‌های متعددی وجود داشت، آنها برای این‌كه خود را از شر سلاح اتمیِ طرف مقابل حفظ كنند، سلاح اتمی تولید می‌كردند؛ در حالی‌كه می‌دانستند این سلاح هرگز مصرف نخواهد شد؛ اما برای این‌كه خودشان را مصون نگه دارند، سلاح اتمی را به عنوان تهدید حفظ می‌كردند. اقتدار خود را در داخل تأمین می‌كردند، برای این‌كه در مقابل دشمن از خودشان صیانت و حفاظت كنند.»(بیانات در دیدار جمعی از روحانیون استان کرمان، ۱۳۸۴/۰۲/۱۱)
این بیان، منطق بازدارندگی هسته‌ای در نظم موجود را به‌خوبی توضیح می‌دهد: سلاحی که ممکن است هرگز استفاده نشود، اما صرف برخورداری از آن به ابزار تهدید و ممانعت از تعرض تبدیل می‌شود. بااین‌حال، پرسش اساسی این است که آیا این تنها راه تأمین اقتدار و امنیت است؟
یکی از مهم‌ترین استدلال‌ها برای ساخت سلاح هسته‌ای، ایجاد بازدارندگی است. بر این اساس، کشوری که توان پاسخ هسته‌ای داشته باشد، هزینه حمله به خود را برای دشمن افزایش می‌دهد و احتمال تعرض نظامی را کاهش می‌دهد.
بااین‌حال، تجربه کشورهایی مانند هند و پاکستان، روسیه و آمریکا نشان می‌دهد که برخورداری از سلاح هسته‌ای به معنای پایان تهدیدهای امنیتی و درگیری‌های نظامی نیست. این سلاح ممکن است احتمال وقوع جنگ تمام‌عیار را کاهش دهد، اما لزوماً مانع درگیری‌های محدود، عملیات غیرمستقیم و سایر اشکال تقابل نمی‌شود.
مسئله مهم‌تر، مبانی اخلاقی و اعتقادی استفاده از چنین سلاحی است. آیا می‌توان از سلاحی استفاده کرد که پیامدهای آن به کشته شدن غیرنظامیان، تخریب محیط‌زیست و آسیب به نسل‌های آینده منجر شود؟ آیا می‌توان چنین پیامدهایی را با اصولی که بر اساس آنها در برابر ظلم ایستاده‌ایم، سازگار دانست؟
موضع رهبر انقلاب درباره این مسئله صریح است:
«نه، ما اعتقاد به بمب اتم نداریم، به سلاح اتمی نداریم؛ دنبالش هم نخواهیم رفت.
برطبق مبانی اعتقادی ما، مبانی دینی ما، به کار بردن اینگونه وسائل کشتار جمعی اصلاً ممنوع است، حرام است؛ این، ضایع کردن حرث و نسل است که قرآن آن را ممنوع کرده؛
ما دنبال این نمی‌رویم.»(بیانات در دیدار دست‌اندرکاران ساخت ناوشکن جماران، ۱۳۸۸/۱۱/۳۰)
بنابراین، مسئله صرفاً انتخاب یک ابزار نظامی نیست؛ بلکه به این بازمی‌گردد که آیا می‌توان برای تأمین امنیت، به ابزاری متوسل شد که با مبانی اعتقادی و اخلاقی ما تعارض دارد؟ در این چارچوب، اقتدار باید به‌گونه‌ای تعریف شود که امنیت و قدرت را بدون پذیرش منطق کشتار جمعی و سلطه‌گری دنبال کند.
اگر قرار نیست اقتدار کشور صرفاً بر اساس منطق سلاح هسته‌ای تعریف شود، باید به این پرسش پاسخ دهیم که مؤلفه جایگزین یا مکمل آن چیست؟
پاسخ را باید در مفهوم قدرت اجتماعی جست‌وجو کرد. انقلاب اسلامی با یک منطق متفاوت وارد عرصه شد: نه سلطه‌گر بودن و نه سلطه‌پذیر بودن. در این منطق، قدرت فقط در موشک، تجهیزات نظامی و سلاح‌های راهبردی خلاصه نمی‌شود؛ مردم، اراده عمومی، استقلال سیاسی و مقاومت در برابر سلطه نیز از مؤلفه‌های اساسی قدرت هستند.
رهبر انقلاب در همین زمینه، ضمن تأکید بر ضرورت تقویت متعارف توان نظامی، اقتدار موردنظر جمهوری اسلامی را در مؤلفه‌ای فراتر از سلاح تعریف می‌کنند:
«اقتداری كه ما میتوانیم در داخل به‌وجود بیاوریم، با بمب اتمی و سلاح هسته‌یی و تقویت نیروی نظامی نیست. البته تقویت نیروی نظامی در حد متعارف لازم است؛»
(بیانات در دیدار جمعی از روحانیون استان کرمان، ۱۳۸۴/۰۲/۱۱)
ایشان در بیان دیگری، این مؤلفه را با صراحت بیشتری مشخص می‌کنند:
«ما دنبال آن چیزی می‌رویم که قدرتهای سلطه‌گر حقیقتاً از آن باید بترسند، و من اعتقادم این است الان هم از همان می‌ترسند و آن، بیدار کردن روح حماسه و عزت اسلامی است در همه‌ی امت اسلام. ما این کار را خواهیم کرد؛ این را بدانند.»
(بیانات در دیدار دست‌اندرکاران ساخت ناوشکن جماران، ۱۳۸۸/۱۱/۳۰)
بر این اساس، یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت جمهوری اسلامی، بیداری، اراده و مشارکت عمومی است. دشمن زمانی می‌تواند به موفقیت فشار نظامی یا سیاسی امیدوار باشد که تصور کند مقاومت یک کشور به تعداد محدودی از افراد یا مسئولان وابسته است. اگر با حذف چند شخصیت یا تضعیف بخشی از ساختار سیاسی بتواند اراده یک ملت را درهم بشکند، احتمالاً چنین اقدامی را مؤثر ارزیابی خواهد کرد.
اما هنگامی که مقاومت به یک ظرفیت عمومی تبدیل شود، محاسبات طرف مقابل تغییر می‌کند. در چنین شرایطی، مقاومت به یک فرد یا نهاد محدود نیست و جامعه توان استمرار آن را خواهد داشت.
این همان مؤلفه‌ای است که باید آن را به یک قدرت راهبردی تبدیل کنیم: بازدارندگی مبتنی بر اراده عمومی و همبستگی اجتماعی.
البته این ظرفیت زمانی مؤثر خواهد بود که از سطح واکنش‌های مقطعی فراتر برود و به انسجام اجتماعی، اعتماد عمومی، مشارکت سازمان‌یافته و توان حفظ کارکردهای کشور در شرایط بحران تبدیل شود. مقاومت اجتماعی جایگزین قدرت دفاعی و دیپلماسی نیست، بلکه باید در کنار آنها به‌عنوان یکی از ارکان امنیت ملی عمل کند.
امروز مسئله فقط رقابت میان آمریکا، چین و روسیه بر سر قدرت نیست؛ مسئله این است که نظم آینده جهان بر چه مبنایی شکل خواهد گرفت.
اگر ما نیز قدرت را صرفاً در برخورداری از سلاح هسته‌ای و توان تهدید دیگران تعریف کنیم، در واقع همان قاعده‌ای را پذیرفته‌ایم که نظم موجود بر اساس آن شکل گرفته است. در این صورت، به‌جای ارائه یک الگوی متفاوت، تلاش خواهیم کرد جایگاه خود را در همان ساختار قدرت تثبیت کنیم.
رهبر انقلاب در تبیین این نگاه، به‌صراحت بر امکان شکستن این معادله تأکید می‌کنند:
«ما میخواهیم به دنیا اثبات کنیم که داشتن سلاح هسته‌ای، قدرت‌آفرین نیست؛
به دلیل اینکه قدرتهائی که سلاح هسته‌ای دارند، امروز دارای سخت‌ترین مشکلاتند. آنها با تهدید هسته‌ای بر دنیا مسلط شدند، اما امروز این تهدید دیگر کاربرد ندارد.
ما میخواهیم بگوئیم ما دنبال سلاح هسته‌ای نیستیم و اقتدار را در سلاح هسته‌ای نمیدانیم و اقتدار متکی به سلاح هسته‌ای را هم میتوانیم بشکنیم. انشاءاللَّه این ملت این کار را خواهد کرد.»(بیانات در دیدار دانشمندان هسته‌ای، ۱۳۹۰/۱۲/۰۳)
این بیان، جهت‌گیری اصلی یک الگوی متفاوت از قدرت را مشخص می‌کند: به‌جای آنکه صرفاً در چارچوب قواعد نظم هسته‌ای رقابت کنیم، باید امکان بی‌اثر کردن منطق سلطه و تهدید را به اثبات برسانیم.
صدور انقلاب نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. مقصود، انتقال صرف یک ساختار سیاسی نیست؛ بلکه گسترش این منطق است که هیچ ملتی نباید زیر بار سلطه برود و در عین حال نباید خود به عامل سلطه بر دیگران تبدیل شود.
البته صرف طرح این ایده کافی نیست. همبستگی اجتماعی به‌خودی‌خود مانع حمله نظامی نمی‌شود و روایت مشترک نیز بدون سازماندهی، اعتماد و مشارکت پایدار نمی‌تواند به یک ظرفیت بازدارنده تبدیل شود.
برای تحقق این هدف، باید چند مسئله را جدی بگیریم: نخست، تقویت سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی؛ دوم، انتقال منطق و اهداف راهبردی کشور به زبان قابل فهم برای عموم مردم؛ سوم، ایجاد پیوند میان ظرفیت‌های اجتماعی و توان دفاعی کشور؛ و چهارم، پرهیز از اختلاف‌افکنی و تضعیف انسجام داخلی.
همچنین باید توجه داشت که هر اختلاف‌نظر داخلی را نمی‌توان به حساب دشمن گذاشت. جامعه‌ای که قرار است بر پایه اراده عمومی مقاومت کند، به اقناع، گفت‌وگو و اعتماد نیاز دارد.
در نهایت، مسئله سلاح هسته‌ای را باید در چارچوب بزرگ‌تری بررسی کرد: ما چه تعریفی از قدرت داریم و میخواهیم چه نظمی را در جهان تقویت کنیم؟
اگر قدرت را فقط با ابزار تخریب بسنجیم، ناگزیر در همان رقابتی قرار می‌گیریم که قدرتهای سلطه‌گر طراحی کرده‌اند. اما اگر بتوانیم قدرت را بر اساس استقلال، اراده عمومی، همبستگی ملت‌ها و ایستادگی در برابر ظلم تعریف کنیم، امکان شکل‌گیری الگویی متفاوت فراهم خواهد شد.
این به معنای نادیده گرفتن ضرورت قدرت دفاعی نیست؛ بلکه به معنای محدود نکردن امنیت به ابزار نظامی است. هیچ کشوری بدون توان دفاع از خود نمی‌تواند استقلال پایدار داشته باشد، اما هیچ قدرت نظامی نیز به‌تنهایی تضمین‌کننده امنیت و بقا نیست.
قدرت واقعی زمانی شکل می‌گیرد که توان دفاعی، انسجام اجتماعی و منطق سیاسی کشور در یک مسیر واحد قرار بگیرند. راهبرد ما باید به‌گونه‌ای باشد که نه ظلم کنیم و نه ظلم را بپذیریم؛ نه به سلطه تن بدهیم و نه برای قدرتمند شدن، منطق سلطه‌گری را تکرار کنیم.